Kök hücre naklinde akut graft-versus-host hastalığını önlemede bir şeker ilacı (Sitagliptin)

Kısaca: Standart önleyici tedaviye sitagliptin eklenmesi, orta-ağır akut GVHD’yi yarı yarıya azalttı.

Dergi: JCO (6 Ekim 2026) · Çalışma türü: Faz 3 · Kanser türü: Akut lösemi ve kök hücre nakli · Katılımcı: 190 hasta

Arka plan

Allojenik kök hücre nakli, akut miyeloid lösemi, akut lenfoblastik lösemi ve yüksek riskli miyelodisplastik sendrom gibi kan kanserlerinde uzun dönem iyileşme sağlayabilen en etkili tedavilerden biridir. Nakilde hastanın kemik iliği, uygun bir vericiden alınan sağlıklı kök hücrelerle değiştirilir. Vericinin bağışıklık hücreleri de kalan lösemi hücrelerine saldırır. Ancak nakil sonrası hastalığın tekrarlaması (nüks), tedavi başarısızlığının en sık nedeni olmaya devam etmektedir.

Graft-versus-host hastalığı (GVHD), vericiden gelen bağışıklık hücrelerinin hastanın kendi dokularını yabancı olarak algılayıp saldırmasıdır. Allojenik kök hücre naklinin en önemli ve en ölümcül komplikasyonlarından biridir. Akut GVHD en sık deriyi, karaciğeri ve bağırsakları etkiler. Ağır bağırsak GVHD’si özellikle tehlikelidir.

Sitagliptin, tip 2 şeker hastalığında yaygın kullanılan ve DPP-4 enzimini baskılayan ucuz bir ilaçtır. DPP-4 enzimi, bağışıklık hücrelerinin dokulara göçünü düzenleyen bazı sinyal moleküllerini de etkiler. Bu enzimin baskılanmasının vericinin T hücrelerinin bağırsak gibi dokulara gitmesini azaltabileceği düşünülmektedir. ABD’de yapılan bir faz 2 çalışmada umut verici sonuçlar alınmıştı.

NCCN ve Avrupa Kan ve İlik Nakli Derneği (EBMT) önerileri, allojenik nakilde GVHD’yi önlemek için kalsinörin inhibitörü ve metotreksat temelli rejimler, akraba dışı vericilerde ATG, haploidentik ve giderek artan şekilde diğer vericilerde nakil sonrası siklofosfamid kullanılmasını önerir. Bu yöntemlere rağmen akut GVHD önemli bir sorun olmaya devam ediyor. Sitagliptin bu kılavuzlarda yer almıyor ve bu çalışma onu ilk kez faz 3 düzeyinde test etti.

Çalışma Özeti

Haploidentik ya da akraba dışı vericiden kök hücre nakli yapılan kan kanseri hastalarında, ATG içeren standart GVHD önleyici tedaviye şeker hastalığı ilacı sitagliptin eklenmesi akut GVHD’yi azaltır mı?

Çin’de yürütülen çok merkezli, açık etiketli, randomize faz 3 çalışma. 18-60 yaş arası hastalar standart önleyici tedavi (ATG + kalsinörin inhibitörü + metotreksat + mikofenolat) ya da buna ek olarak sitagliptin (nakilden 1 gün önce başlayıp 14. güne kadar) grubuna ayrıldı. Medyan takip 29,8 ay.

• 100. gün itibarıyla 2-4. derece akut GVHD: %14,7’ye karşı %31,6 (p=0,005).
• 3-4. derece akut GVHD: %6,3’e karşı %18,9.
• Bağırsak GVHD’si: %12,6’ya karşı %29,5.
• 2 yıllık kronik GVHD, nüks, nüks dışı ölüm ve genel sağkalımda fark görülmedi.

Yan etki profilleri benzerdi. Nakil tutunması, enfeksiyon (CMV, EBV) ve nüks riski değişmedi.

Sonuç olarak, ucuz ve ağızdan alınan bir şeker ilacı olan sitagliptin, standart önleyici tedaviye eklendiğinde orta-ağır akut GVHD’yi belirgin şekilde azalttı. Ancak uzun dönem sağkalıma etkisi gösterilmedi.

Kısaltmalar: HR = risk oranı (hazard ratio; 1’in altı, deney grubunda riskin daha düşük olduğunu gösterir), PFS = progresyonsuz sağkalım, GA = güven aralığı. Bu yazı, yayımlanmış bir bilimsel makalenin bilgilendirme amaçlı Türkçe özetidir; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tedavi kararları için mutlaka hekiminize danışın.